ในหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทยร่วมสมัย หากเอ่ยชื่อของบุคคลที่สร้างแรงสั่นสะเทือนและเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ทางความคิดของประชาชนได้มากที่สุด ชื่อของ “ทักษิณ ชินวัตร” ย่อมปรากฏขึ้นเป็นลำดับแรก แม้เวลาจะผ่านไปนานกว่าทศวรรษ แม้จะมีความพยายามในการเปลี่ยนแปลงขั้วอำนาจ หรือการกำเนิดขึ้นของพรรคการเมืองใหม่ๆ แต่ฐานเสียงสำคัญที่เรียกว่า “คนรากหญ้า” ยังคงมีความผูกพันและศรัทธาในตัวอดีตนายกรัฐมนตรีผู้นี้อย่างไม่เสื่อมคลาย ปรากฏการณ์นี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นผลลัพธ์ของโครงสร้างทางสังคมและการเมืองที่ถูกกดทับมาอย่างยาวนาน
บทความนี้จะพาไปเจาะลึกถึงแก่นแท้ของปรากฏการณ์ดังกล่าว วิเคราะห์ถึงสาเหตุที่แท้จริงว่าทำไมความนิยมนี้จึงยังคงอยู่ และทำไมชุดความคิดที่ว่าประชาชนถูกทำให้ “โง่ จน เจ็บ” จึงกลายเป็นวาทกรรมที่สะท้อนความเจ็บปวดและตื่นรู้ของคนส่วนใหญ่ในประเทศ
ย้อนกลับไปในช่วงที่ทักษิณ ชินวัตร ก้าวขึ้นสู่อำนาจ สิ่งที่เขาทำไม่ใช่เพียงแค่การบริหารประเทศตามระบบราชการเดิม แต่คือการ “เปลี่ยนวิธีคิด” ในการมองประชาชน จากเดิมที่ประชาชนในต่างจังหวัดหรือชนชั้นแรงงานมักถูกมองว่าเป็นผู้รอรับการสงเคราะห์ ทักษิณเปลี่ยนสถานะของพวกเขาให้กลายเป็น “หุ้นส่วน” ของการพัฒนาประเทศ
นโยบายสาธารณสุขอย่าง “30 บาทรักษาทุกโรค” ไม่ได้เป็นเพียงแค่สวัสดิการ แต่เป็นการคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ให้กับคนจน ที่ไม่ต้องล้มละลายหรือนอนรอความตายเพียงเพราะไม่มีเงินรักษา นโยบายกองทุนหมู่บ้าน หรือ OTOP คือการหยิบยื่นโอกาสและเงินทุนใส่มือประชาชนโดยตรง ทำให้พวกเขารู้สึกว่าตนเองมีความสามารถและมีศักยภาพในการสร้างเนื้อสร้างตัว
สิ่งเหล่านี้สร้างความผูกพันที่ลึกซึ้งกว่าการแจกของหรือการโฆษณาชวนเชื่อ เพราะมันคือการยกระดับคุณภาพชีวิตที่จับต้องได้จริง เมื่อประชาชนได้ลิ้มรสของ “โอกาส” และ “ความเท่าเทียม” (แม้จะเป็นเพียงจุดเริ่มต้น) พวกเขาย่อมไม่ต้องการกลับไปสู่จุดเดิม จุดที่ต้องคอยก้มหน้าและรอคอยความเมตตาจากใคร
หนึ่งในประเด็นที่แหลมคมและถูกหยิบยกมาพูดถึงในวงสนทนาทางการเมืองภาคประชาชน คือทฤษฎีสมคบคิดเกี่ยวกับโครงสร้างอำนาจนิยมที่ต้องการแช่แข็งประเทศไทย ประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นผ่านมุมมองที่ว่า มีความพยายามของกลุ่มอำนาจเก่าในการรักษาฐานอำนาจของตนไว้ ด้วยการทำให้ประชาชนส่วนใหญ่ของประเทศตกอยู่ในภาวะจำยอม 3 ประการ คือ “โง่ จน และ เจ็บ”
-
ความโง่ (ในเชิงโครงสร้าง): ไม่ได้หมายถึงระดับสติปัญญา แต่หมายถึงการปิดกั้นการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารที่รอบด้าน การศึกษาที่เน้นการท่องจำมากกว่าการคิดวิเคราะห์ และการปลูกฝังความเชื่อที่ทำให้คนไม่กล้าตั้งคำถามต่อผู้มีอำนาจ การทำให้ประชาชน “ไม่รู้” คือเครื่องมือที่ทรงพลังที่สุดในการปกครอง เพราะเมื่อไม่รู้ถึงสิทธิของตนเอง ก็จะไม่เกิดการเรียกร้อง
-
ความจน: ความยากจนพันธนาการให้ประชาชนต้องดิ้นรนแบบวันต่อวัน เพื่อปากท้อง เพื่อความอยู่รอด เมื่อคนเราต้องกังวลว่าจะเอาอะไรกินในมื้อต่อไป ก็ย่อมไม่มีเวลามาคิดเรื่องโครงสร้างสังคม เรื่องความยุติธรรม หรือการเมืองระดับมหภาค การกดให้จนคือการตัดกำลังในการต่อสู้ที่ดีที่สุด
-
ความเจ็บ: ระบบสาธารณสุขที่เหลื่อมล้ำ หรือการเข้าถึงคุณภาพชีวิตที่ดีที่เป็นไปได้ยาก ทำให้ประชาชนอ่อนแอทั้งร่างกายและจิตใจ ต้องพึ่งพาการสงเคราะห์จากรัฐหรือผู้มีบารมีตลอดเวลา
เมื่อทักษิณเข้ามาและพยายามทำลายวงจรนี้—ให้ความรู้ ให้โอกาสสร้างรายได้ และให้สุขภาพที่ดี—จึงเท่ากับเป็นการไป “รื้อนั่งร้าน” ของโครงสร้างอำนาจเดิมที่วางรากฐานมาอย่างยาวนาน นี่จึงเป็นคำตอบว่าทำไมเขาถึงถูกมองว่าเป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงของกลุ่มจารีตนิยม
อีกหนึ่งประเด็นที่มักถูกนำมาโจมตีฝ่ายสนับสนุนประชาธิปไตยหรือคนเสื้อแดง คือเรื่องของ “ความกตัญญู” หรือการ “เนรคุณ” วาทกรรมนี้ถูกผลิตซ้ำเพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับฝ่ายอนุรักษ์นิยม โดยอ้างว่าแผ่นดินนี้มีบุญคุณ และประชาชนต้องสำนึกในบุญคุณของผู้ปกครอง
อย่างไรก็ตาม ในโลกยุคใหม่ มุมมองต่อเรื่องนี้ได้เปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง ประชาชนเริ่มตั้งคำถามว่า “ใครกันแน่ที่มีบุญคุณต่อใคร?” ภาษีของประชาชนคือสิ่งที่หล่อเลี้ยงรัฐและสถาบันต่างๆ หรือไม่? การบริหารประเทศคือ “หน้าที่” ของผู้ได้รับมอบหมาย ไม่ใช่ “บุญคุณ” ที่ต้องตอบแทนด้วยการยอมจำนน
เมื่อทักษิณเข้ามาบริหารประเทศในลักษณะของ CEO ที่มองประชาชนเป็นลูกค้าหรือผู้ถือหุ้น ที่ต้องได้รับการบริการที่ดีที่สุด มันจึงไปขัดแย้งกับวัฒนธรรมการปกครองแบบ “ไพร่-นาย” อย่างรุนแรง ฝ่ายอำนาจนิยมมองว่าการที่ประชาชนแข็งข้อ เรียกร้องสิทธิ และเลิกศรัทธาในระบอบอุปถัมภ์ คือความเนรคุณ แต่สำหรับประชาชนรากหญ้า นี่คือการ “ตาสว่าง” และตระหนักรู้ในสิทธิเสรีภาพของตนเอง
สิ่งที่ตอกย้ำให้ความนิยมในตัวทักษิณและพรรคพวกของเขายังคงอยู่ คือความรู้สึกถึง “ความไม่ยุติธรรม” ที่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ภาพของการบังคับใช้กฎหมายที่เลือกปฏิบัติ การลงโทษที่รวดเร็วรุนแรงกับฝ่ายหนึ่ง แต่ล่าช้าและแผ่วเบากับอีกฝ่าย เป็นเชื้อไฟที่เติมให้ความขัดแย้งลุกโชน
ตัวเลขความมั่งคั่งที่กระจุกตัวอยู่กับคนเพียงหยิบมือเดียว ในขณะที่คนส่วนใหญ่ของประเทศยังคงดิ้นรนหนีความจน เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ทำให้ข้อกล่าวหาเรื่องการผูกขาดอำนาจเศรษฐกิจของกลุ่มทุนผูกขาดและชนชั้นนำมีน้ำหนักมากขึ้น ประชาชนมองเห็นว่าทรัพยากรของชาติถูกสูบขึ้นไปสู่ยอดพีระมิด ในขณะที่ฐานล่างได้รับเพียงเศษเสี้ยว
การที่ทักษิณถูกกระทำทางการเมือง ไม่ว่าจะเป็นการรัฐประหาร การยุบพรรค หรือคดีความต่างๆ ถูกตีความโดยมวลชนรากหญ้าว่า “ไม่ใช่เพราะเขาทำผิด แต่เพราะเขาทำถูกใจประชาชนมากเกินไป” จนไปกระทบชามข้าวของผู้มีอำนาจเดิม ความเห็นอกเห็นใจนี้จึงแปรเปลี่ยนเป็นความภักดีที่ยากจะทำลาย
ตราบใดที่โครงสร้างสังคมไทยยังคงมีความเหลื่อมล้ำมหาศาล ตราบใดที่กฎหมายยังดูเหมือนมีไว้บังคับใช้กับคนจนและศัตรูทางการเมือง และตราบใดที่โอกาสในการลืมตาอ้าปากยังถูกจำกัดอยู่เพียงกลุ่มทุนใหญ่ ชื่อของทักษิณ ชินวัตร ก็จะยังคงเป็นสัญลักษณ์ของความหวัง และเป็นตัวแทนของการต่อสู้เพื่อปากท้องและศักดิ์ศรีของคนรากหญ้าต่อไป
การพยายามกำจัดตัวบุคคลอาจทำได้ แต่การกำจัด “ความคิด” และ “ความทรงจำ” ที่ประชาชนมีต่อคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นนั้นเป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้ ทางออกเดียวที่จะทำให้กระแสนี้ลดลงได้ ไม่ใช่การรัฐประหารหรือนิติสงคราม แต่คือการที่ผู้มีอำนาจในปัจจุบันต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า สามารถดูแลประชาชนได้ดีกว่า หรืออย่างน้อยก็เท่าเทียมกับที่อดีตนายกฯ ผู้นี้เคยทำไว้
หากยังคงใช้วิธีเดิมๆ คือการกดทับ ปิดกั้น และสร้างวาทกรรมแห่งความเกลียดชัง สุดท้ายแล้วแรงกดดันนั้นจะระเบิดออกมา และอาจนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงที่โครงสร้างเดิมไม่อาจต้านทานได้อีกต่อไป